De kerkelijke cantates van J.S. Bach

Op zondeg 1 oktober 2017 voeren we Cantate BWV 80 uit in de Kapelkkerk te Alkmaar. Het concert heeft als thema 'Bach en Luther'. Vijfhonderd jaar geleden zette Luther met zijn 95 stellingen de Reformatie in gang.

Cantate BWV 80 “Ein feste Burg ist unser Gott”

Cantate BWV 80 "Ein feste Burg is unser Gott" is een zogenaamde koraalcantate waarin alle verzen van het bekende lied van Martin Luther op muziek zijn gezet, met enige aanvullingen op teksten van Salomon Franck.

Om deze cantate in de juiste context te plaatsen is het goed om eerst iets over het lied van Luther te zeggen. Velen herinneren zich dit lied zoals het vroeger op hervormingsdag gezongen werd, als een triomfantelijk overwinningslied op paus en paapse mis. Dit strijdlied-achtige karakter werd mede versterkt door de gewoonte, die in de 18de eeuw ontstaan is, om dit lied op gelijke noten te zingen. De oorspronkelijke melodie van Luther zelf, heeft een ander karakter. Het lied is tussen 1526 en 1528 ontstaan, in een tijd van persoonlijke aanvechting in Luthers leven, en bovendien een tijd waarin hij verscheidene vrienden door de pest verloor. We moeten niet uit het oog verliezen dat in een periode van oorlogen en epidemieën de dreigingen van het kwaad (zowel in onszelf als in de buitenwereld) door Luther en zijn tijdgenoten zeer realistisch als aanvallen van de duivel werden beleefd. Een belevingswereld die ook Bach niet vreemd was.

Luther schreef zelf boven zijn lied: "Der 46. Psalm". Het kan dus beschouwd worden als een vrije nadichting van de psalm die begint met de woorden: "God is voor ons een veilige schuilplaats, een betrouwbare hulp in de nood". Het is vooral een troost- en bemoedigingslied in tijd van nood en aanvechting. Luther spreekt eerder over overwinning in geloof dan dat het zou gaan om een overwinning op Paap en Turk.

Natuurlijk was de viering van Hervormingsdag in Bachs tijd in Leipzig een belangrijke gebeurtenis, en is deze cantate bepaald niet de minste uit het werk van Bach. De cantate begint met een uitgebreide koraalbewerking van het eerste vers van "Ein feste Burg" in de vorm van een koraalmotet, elke regel van het vers wordt fugatisch door het koor voorgedragen. Tegen het eind van elke regel wordt het stemmenweefsel omspannen door de hobo in het hoogste en het orgel in het laagste register, een symbool van de alles omspannende macht van God.

Het tweede deel is een aria voor bas uit een oudere cantate uit Weimar op een tekst van Salomon Franck, in deze cantate voorzien van een cantus firmus door de sopraan met het tweede vers van Luthers lied. De basaria vormt een prachtig commentaar op de koraalstrofe, zowel muzikaal als tekstueel. Aangezien de tekst van Franck was geschreven bij het verhaal van de duivelsuitdrijving door Jezus uit Lucas 11:14-28, past dit wonderwel bij de gedachtenwereld van deze cantate.

Na het grootse en levendige begin volgen nu twee ingetogen delen, een recitatief door de bas en een sopraanaria. Beide borduren voort op het thema van de kracht van de geest van Christus die de duivel in ons weerstaat.

In het vijfde deel wordt dit alles nog eens krachtig onderstreept met het derde vers, door het koor unisono gezongen. Een concertante begeleiding van het orkest vervolmaakt dit deel.

Dan volgen een tenor-recitatief en een duet voor alt en tenor. In het recitatief wordt gesproken over het heil dat we in Christus vinden; en: "Ja dass sein Sieg auch dir den Weg zu deiner Krone bahne!", herinnerend aan wat Paulus schrijft in 2 Tim. 4:7 en 8: "Ik heb de goede strijd gestreden, ik heb mijn loop ten einde gebracht, ik heb het geloof behouden; voorts ligt voor mij gereed de krans der rechtvaardigheid, welke te dien dage de Here, de rechtvaardige rechter, mij zal geven, doch niet alleen mij, maar ook allen, die zijn verschijning hebben liefgehad." Ook het begin van het duet met de woorden "Wie selig sind doch die, die Gott im munde tragen, Doch selger ist das Herz, das ihn im Glauben trägt!" spreekt van deze liefde.

De cantate wordt afgesloten met het vierde en laatste vers van het lied van Luther. Zoals gebruikelijk in een eenvoudige vierstemmige harmonisatie voor het koor.

Gerard van Zwieten

uitvoering 1 november 2009
1 oktober 2017